Ποιος είναι ο αληθινός σκοπός του διαλόγου
Κάποιοι, εξετάζοντας μόνο την αρχή του και τα τελευταία του μέρη (ta telê), δήλωσαν ότι ο διάλογος αφορά τη ρητορική.
Άλλοι [υποστήριξαν] ότι αφορά την ψυχή, επειδή κυρίως εδώ [σε αυτόν τον διάλογο] παρουσιάζει αποδείξεις σχετικά με την αθανασία της.
Άλλοι πάλι [υποστήριξαν ότι αφορά] τον έρωτα, επειδή η αρχή και η ώθηση του διαλόγου προήλθαν από αυτό το θέμα.
Διότι (11) ο Λυσίας, ο οποίος ο ίδιος ήταν πάρα πολύ ερωτευμένος με τον Φαῖδρο αλλά προσποιούνταν ότι δεν τον αγαπά, έγραψε έναν λόγο σχετικά με το ότι δεν πρέπει κανείς να ικανοποιεί τον εραστή αλλά τον μη εραστή.
Θέλοντας λοιπόν να τον απομακρύνει από άλλους εραστές, ο Λυσίας συνθέτει με δόλιο τρόπο (kakourgôs) έναν λόγο [που υποστηρίζει] ότι πρέπει κανείς να ικανοποιεί τον μη εραστή παρά τον εραστή.
Και ο Σωκράτης επίσης θα μιλήσει85 γι’ αυτό το θέμα [δηλαδή για τον έρωτα], τόσο για αυτόν τον ακόλαστο έρωτα όσο και για τον σώφρονα (sôphrôn)86 και τον θεϊκό και εμπνευσμένο [έρωτα], υποστηρίζοντας ότι πρέπει κανείς να ικανοποιεί και να ακολουθεί (akolouthêteon) το τελευταίο είδος (τῷ τοιούτῳ) του έρωτα, δηλαδή τον σώφρονα και θεϊκό [έρωτα].87
Άλλοι επίσης έχουν πει ότι [ο διάλογος] είναι θεολογικός, εξαιτίας αυτών που λέγονται στο μέσο του διαλόγου.
Άλλοι πάλι ότι αφορά ακόμη και το Αγαθό, επειδή λέει: «κανένας ποιητής δεν έχει υμνήσει τον τόπο πέρα από τους ουρανούς όπως του αξίζει» (247C3–4) και το άχρωμο και άμορφο ον (247C6),88 και άλλοι [πάλι] ότι αφορά το πρωταρχικό κάλλος.
Όλοι αυτοί έχουν διατυπώσει άποψη για τον σκοπό ολόκληρου του διαλόγου με βάση κάποιο τμήμα του.89
Στην πραγματικότητα, εισάγει ξεκάθαρα τις δηλώσεις (logos) για την ψυχή χάριν κάποιου άλλου σκοπού.
Και εκείνες που αφορούν το πρωταρχικό κάλλος επίσης, διότι έχει ανέλθει από τα άλλα όμορφα πράγματα προς αυτό και προς τον τόπο πέρα από τους ουρανούς.90
Και ακόμη περισσότερο, είναι φανερό ότι κατευθύνει (anapherein) τους λόγους περί έρωτα προς το αντικείμενο του έρωτα.91
Δεν πρέπει λοιπόν ούτε να πούμε ότι υπάρχουν πολλοί σκοποί (διότι όλα τα [υπόλοιπα] πρέπει να διατάσσονται σε σχέση με ένα και μόνο πράγμα, ώστε ο λόγος να μοιάζει με ένα ενιαίο ζωντανό ον),92 93 ούτε να διατυπώνουμε κρίσεις για το όλο έργο με βάση ένα μέρος του, αλλά πρέπει να υποτάξουμε τον λόγο σε έναν και μοναδικό σκοπό.
Αυτός
Ο [σκοπός] είναι, για να το πούμε σύντομα, ότι [ο διάλογος] αφορά το κάλλος κάθε είδους.
Γι’ αυτό ξεκινά από το φαινομενικό κάλλος που βρίσκεται στην εξωτερική μορφή του Φαίδρου, του οποίου εραστής ήταν ο Λυσίας, ο οποίος, απομακρυνόμενος από [τον χαρακτήρα] του γνήσιου εραστή, ήταν ένας ακόλαστος εραστής.
Έπειτα προχωρά25 30 12,1 5 10 15 20
στο κάλλος που βρίσκεται στους λόγους, του οποίου [κάλλους] ο Φαῖδρος παρουσιάζεται (paradidonai) ως εραστής — και ο Λυσίας (ή ο λόγος του Λυσία) ως [ο] αγαπημένος του.
Γι’ αυτό υπάρχει αμοιβαίος έρωτας μεταξύ του Φαίδρου και του Λυσία και και οι δύο είναι ταυτόχρονα εραστές και αγαπημένοι, αν και όχι με το ίδιο [είδος] έρωτα.
Έτσι ο καθένας είναι, από κάποια άποψη, και καλύτερος και χειρότερος από τον άλλο.
Διότι, ως εραστής, ο Φαῖδρος είναι ανώτερος και ο Λυσίας κατώτερος, επειδή ο Λυσίας ήταν ερωτευμένος με το σώμα και με την ακόλαστη επιθυμία, ενώ ο Φαῖδρος ήταν ερωτευμένος με το κάλλος που βρίσκεται στους λόγους και στη διάταξη των λέξεων, πράγμα που είναι κατά κάποιον τρόπο περισσότερο άυλο.
Από την άλλη πλευρά, ως αντικείμενο του έρωτα, ο Λυσίας (δηλαδή ο λόγος του Λυσία) είναι ανώτερος, ενώ ο Φαῖδρος είναι κατώτερος, επειδή, πάλι, το αντικείμενο του έρωτα του Φαίδρου είναι ο λόγος του Λυσία, ενώ το αντικείμενο του έρωτα του Λυσία είναι ο ίδιος ο Φαῖδρος.94
Έπειτα, βήμα προς βήμα, ο Σωκράτης ανέρχεται από το κάλλος των λόγων προς το κάλλος των ψυχών (psukhikos), δηλαδή προς τις αρετές και τις (12) επιστήμες (epistêmê)·95 κατόπιν προς το κάλλος των εγκόσμιων θεών στην παλινωδία· έπειτα προς το νοητό κάλλος και προς την ίδια την πηγή του κάλλους, τον θεό Έρωτα και το ίδιο το Κάλλος.96 97
Από εκεί κατέρχεται πάλι, μέσω της [μεθόδου] της διαίρεσης, προς το κάλλος των ψυχών και το κάλλος των αρετών και των επιστημών, και στη συνέχεια επιστρέφει ξανά στο κάλλος των λόγων, ενώνοντας το τέλος με την αρχή.98
Επίσης99, για να το πούμε συνοπτικά, θα μπορούσε κανείς να διαιρέσει ολόκληρο το νόημα (dianoia) του διαλόγου σε τρία [μέρη] και σε τρεις τρόπους ζωής:
Στον ακόλαστο τρόπο ζωής, ο οποίος φαίνεται στον λόγο του Λυσία·
στον σώφρονα τρόπο ζωής, ο οποίος φαίνεται στον πρώτο λόγο του Σωκράτη·
και τρίτον, στον θεϊκά εμπνευσμένο τρόπο ζωής, ο οποίος παρατηρείται στην παλινωδία και στον τελευταίο λόγο του Σωκράτη.100
Σε αντιστοιχία με αυτούς τους τρόπους ζωής υπάρχουν οι φορείς του έρωτα (ta erônta)101 και πρέπει να θεωρήσουμε ότι υπάρχουν είδη ερώτων (erôtes) και αντικείμενα του έρωτα (erasta) που αντιστοιχούν (kata) στους φορείς του έρωτα.
Έτσι, εκείνοι που είπαν ότι ο διάλογος αφορά τον έρωτα δεν απείχαν πολύ από τον σκοπό (skopos),102 αφού ο έρωτας φαίνεται στην άνοδο προς το αντικείμενο του έρωτα.
Ωστόσο, δεν πρέπει ούτε να περάσουν απαρατήρητες οι διαφορές (diaphora) που βρίσκονται πολύ κοντά μας (sunengus), διότι ο ίδιος ο Πλάτων έχει δώσει ορισμένες όχι ασήμαντες διακρίσεις (diakrisis) σχετικά με τον έρωτα και το αντικείμενο του έρωτα.
Και είναι φανερό ότι ο πρωταρχικός σκοπός εδώ δεν αφορά τον έρωτα, διότι δεν διδάσκει ούτε για την ουσία (ousia) του ούτε για τη δύναμή (dunamis) του, αλλά μιλά μόνο για την ενέργειά (energeia) του μέσα στον κόσμο και στις ψυχές, δηλαδή ότι οδηγεί όλα τα πράγματα προς το αντικείμενο του έρωτα (to eraston) ή και προς το κάλλος.
Και κάθε φορά που ο Πλάτων εξετάζει κάτι ως το κύριο θέμα του (proêgoumenôs),104 εξετάζει αυτά τα τρία: ουσία, δύναμη, ενέργεια (energeia).
Γι’ αυτό στον Συμπόσιο, επειδή εκεί ο λόγος περί [Έρωτα]105 ήταν το κύριο θέμα, ώστε να μας πληροφορήσει για τη μεσαία θέση του (mesotês) και τη θέση του (taxis) [στην ιεραρχία των θεών], τον ονόμασε «μεγάλο δαίμονα», επειδή συνδέει τα δευτερεύοντα πράγματα με τα πρωταρχικά.106
Εδώ όμως, επειδή το κύριο θέμα είναι ο λόγος περί του κάλλους, προς το οποίο ο Έρως οδηγεί όλα τα πράγματα, ονομάζεται θεός [και όχι δαίμων].107
________________________________________
Τα πρόσωπα [του διαλόγου]
Τα πρόσωπα [του διαλόγου] είναι ο Λυσίας (ή τουλάχιστον ο λόγος του), ο Φαῖδρος και ο Σωκράτης.
Ο Λυσίας και ο Φαῖδρος είναι εραστές ο ένας του άλλου, όπως σημειώθηκε προηγουμένως (12,19).
Ο Σωκράτης είναι προστάτης των νέων, ο οποίος ασκεί προνοητική φροντίδα πάνω στον Φαῖδρο και τον οδηγεί από το φαινομενικό και εξωτερικό κάλλος που βρίσκεται στους λόγους προς το ψυχικό και το νοητικό κάλλος.108 109
Επειδή υπάρχουν κάποιοι που ασκούν κριτική εναντίον του
Σχετικά με την κατηγορία ότι το ύφος είναι πομπώδες, εξαιτίας [του τρόπου] με τον οποίο εκφέρονται όσα λέγονται στην παλινωδία, πρέπει να απαντήσει κανείς ότι ο Σωκράτης χρησιμοποιεί λέξεις που είναι κατάλληλες προς το αντικείμενο της συζήτησης.
Επειδή μιλά για πράγματα αόρατα (13) και άγνωστα στις μάζες, χρησιμοποίησε πολύ ταιριαστά και λέξεις υψηλές και αρμόζουσες προς το νοητό και το θεϊκό ον.110
________________________________________
Εδώ αρχίζει η ερμηνεία του πλατωνικού κειμένου
1.111
Ότι ο σκοπός [του διαλόγου] είναι το κάλλος κάθε είδους — πρώτα εκείνο που βρίσκεται στο αισθητό [πεδίο] και στη φύση· έπειτα εκείνο που βρίσκεται στους λόγους· και [κατόπιν], ανεβαίνοντας υψηλότερα, εκείνο που βρίσκεται στην ψυχή και στις επιστήμες και στις επιδιώξεις (epitêdeumata)·112 και ακόμη υψηλότερα, εκείνο που βρίσκεται στον νου· και τέλος εκείνο που βρίσκεται στους θεούς113 — το καθιστά φανερό η πρώτη φράση [του διαλόγου]:
«Αγαπητέ μου Φαῖδρε».
Διότι το όμορφο είναι αγαπητό, επειδή έχει τέτοια φύση ώστε καλεί [τα πράγματα] προς τον εαυτό του και τα στρέφει προς τον εαυτό του.
Γι’ αυτό ονομάζεται kalon [δηλαδή «ωραίο»], από το γεγονός ότι καλεί (kalein) τους εραστές προς τον εαυτό του.114
Η [επόμενη φράση]:
«Από πού και προς τα πού;»
είναι πάλι ενδεικτική του κάλλους στο αισθητό [πεδίο], διότι το αισθητό κάλλος βρίσκεται πάντοτε σε κίνηση και σε διαδικασία γένεσης (genesis) και φθοράς (phthora).115
Έτσι, επειδή ο Φαῖδρος είχε ενθουσιαστεί από το φαινομενικό κάλλος που βρίσκεται στους λόγους — ένα κάλλος που παρατηρείται στην κίνησή τους και στη ροή τους (διότι οι λέξεις είναι οι εικόνες των σκέψεων116 μέσα στην ψυχή) — και επειδή κάθε κίνηση προέρχεται από κάπου και κατευθύνεται προς κάπου, γι’ αυτό [ο Σωκράτης] ρωτά:
«Από πού και προς τα πού;»
Ή διαφορετικά,117 επειδή ο Σωκράτης είχε αναλάβει ως έργο του να φροντίζει [για την ευημερία] των νέων, και επειδή εκείνος που πρόκειται να θεραπεύσει κάτι πρέπει πρώτα να εξετάσει ολόκληρη την κατάστασή του και μόνο έπειτα να αρχίσει τη θεραπεία, γι’ αυτό και ο Σωκράτης ερευνά από ποια συντροφιά (sunousiai) έρχεται και ποια επιθυμεί, μήπως έχει διαφθαρεί από κάποια [τέτοια] συναναστροφή.
Επειδή ο Κέφαλος παρουσιάζεται στην Πολιτεία ως άνθρωπος που έχει ορθές γνώμες (orthodoxastikos) [αλλά στερείται αληθινής γνώσης], και επειδή ο Φαῖδρος είχε γοητευτεί από έναν λόγο του Λυσία, οι λέξεις:
«από τον Λυσία, τον γιο του Κεφάλου»
δείχνουν ότι το φαινομενικό κάλλος γίνεται αντιληπτό μέσω της γνώμης μαζί με την αισθητηριακή αντίληψη και όχι μέσω (14) της γνώσης.118
________________________________________
Η φράση:
«Πηγαίνω για περίπατο έξω από το τείχος»
δείχνει ότι πρόκειται να μεταβεί σε έναν καλύτερο και ανώτερο τρόπο ζωής και, κατά κάποιον τρόπο, αντίθετα (para)119 προς τους πολλούς.
Το ίδιο πράγμα μπορεί να γίνει κατανοητό ως καλύτερο ή χειρότερο, ανάλογα με τα διαφορετικά πράγματα με τα οποία συγκρίνεται ή από διαφορετική οπτική γωνία (epibolê).
Για παράδειγμα, αν για εμάς το «λευκό» (leukos) σημαίνει αυτό που είναι φανερό (saphês), αυτό που γίνεται αντιληπτό από τις αισθήσεις και είναι πολύ εύκολο να διακριθεί, τότε το «σκοτεινό» (melas) θα σημαίνει αυτό που δεν είναι φανερό, αυτό που είναι ανώτερο από τη γνώση μέσω των αισθήσεων, αυτό που είναι βαθύ και μπορεί να γίνει αντιληπτό μόνο μέσω της νόησης.
Αλλά αν το «σκοτεινό» σημαίνει αυτό που είναι μαύρο, συγκεχυμένο και μη φανερό (με την έννοια ότι είναι κατώτερο από το φανερό), τότε το «λευκό» δηλώνει αυτό που είναι φανερό και οικείο, το φως του νου120 και το σαφές.
Το ίδιο συμβαίνει και με την πόλη ή την πολιτεία.
Επειδή οι πολλοί κατοικούν σε αυτήν, είναι φανερό ότι στην περίπτωση του Φαίδρου η φράση:
«Βγαίνω έξω από το τείχος»
σημαίνει:
«[Πηγαίνω] μακριά από τους πολλούς και από τον συνηθισμένο δρόμο»,
δηλαδή:
«Πρόκειται να μεταβώ σε έναν καλύτερο και ανώτερο τρόπο ζωής».
Αντίθετα, στην περίπτωση του Σωκράτη, η πόλη — επειδή [ο Φαῖδρος] λέει αργότερα:
«Εσύ μοιάζεις σαν ξένος που τον ξεναγούν στα αξιοθέατα» (230C7–D1),
και επειδή δεν θέλεις να ταξιδέψεις ή να φύγεις από την πόλη — δείχνει ότι ο Σωκράτης, ή ο σοφός άνθρωπος, παραμένει πάντοτε προσκολλημένος στις δικές του ρίζες, δηλαδή στα νοητά, και ποτέ δεν εγκαταλείπει (existasthai) τον εαυτό του.121
Κατάλληλα λοιπόν ο Σωκράτης, ο φύλακας του νεαρού άνδρα,122 αποκαλεί τον Φαῖδρο «αγαπητέ» ήδη από την αρχή (prooimion).
Διότι, στον βαθμό που η εχθρότητα ή η διαφωνία σχετικά με τη συμπεριφορά123 παρεμβάλλονται ως εμπόδιο, ο μυητής [δεν μπορεί] να μυήσει ούτε ο μυούμενος να μυηθεί.124
Διότι πώς θα μπορούσε κάποιος που έχει επιλέξει να φροντίζει (pronoein) έναν άνθρωπο να ανυψώσει κάποιον για τον οποίο δεν αισθάνεται αγάπη (philein);
Και πώς θα μπορούσε ένας δάσκαλος να διδάξει κάποιον
με μια ψυχή που δεν είναι κατάλληλη για μάθηση;
Αν η έριδα είναι το αντίθετο της φιλίας (philia) και η έριδα είναι η αρχή (arkhê) του χωρισμού, τότε είναι λογικό ότι η αγάπη θα πρέπει να είναι [η αρχή] της ένωσης.125
Αλλά η ένωση πραγμάτων που είναι χωριστά δεν μπορεί να συμβεί, εκτός αν πρώτα ένα από αυτά προσκολληθεί στο άλλο — το πιο ενεργητικό [προσκολλώμενο] στο πιο αδύναμο και έχον ανάγκη, όπως η φωτιά προσκολλάται στο σίδερο, για να χρησιμοποιήσουμε ένα σαφές παράδειγμα.
Έτσι και εδώ, ο Σωκράτης, αποκαλώντας τον Φαῖδρο «αγαπητέ», τον προσεγγίζει μέσω αυτής της προσφώνησης, ώστε να τον καταστήσει άξιο να συναναστραφεί μαζί του.
Και αν υπάρχει ανάγκη να ερμηνεύσουμε (anaptussein) επίσης το όνομα «Φαῖδρος» (διότι οι αρχαίοι δεν βρίσκονταν σε χειρότερη θέση ούτε ως προς αυτά τα ζητήματα),126 πρέπει να γνωρίζουμε ότι ο Φαῖδρος, ο οποίος επιδίωκε το φαινομενικό κάλλος (διότι ήταν εραστής των λόγων του Λυσία), έμαθε127 από τον Σωκράτη το αληθινά πραγματικό (15) και ανώτερο (anôterô) [είδος κάλλους].128
Έτσι, [εστιάζοντας] στο φαινόμενο, χωρίς να το γνωρίζει, συνάντησε το καλυμμένο και νοητό, δηλαδή το κρυμμένο και δύσκολο να διακριθεί (dioran) (αυτό ακριβώς δηλώνει το όνομα «Φαῖδρος»),129 και μετακινήθηκε από ένα [είδος] κάλλους σε ένα άλλο [είδος] κάλλους, ώστε να γίνει ο τύπος του ανθρώπου που θα μάθει για το κάλλος το οποίο γνωρίζει [ο Σωκράτης].130
Από αυτό μαθαίνουμε επίσης κάτι άλλο:
Ότι, επειδή έχουμε μια ορμή (hormê) προς το αγαθό,131 μια προθυμία και μια επιθυμία [γι’ αυτό], παρόλο που συχνά σφάλλουμε εξαιτίας του φαινομένου (to phainomenon), ωστόσο, όσον αφορά τη γνώση της πραγματικότητας (to on), δεν βρισκόμαστε σε κακή θέση, διότι η ψυχή μας ήδη το κατέχει, ακόμη κι αν έχει πλανηθεί σχετικά με το πράγμα (pragma) [που εξετάζεται].
Άλλωστε, αν ο Φαῖδρος δεν είχε επιθυμήσει το κάλλος, δεν θα είχε μάθει για το κάλλος.
